Odgovor NBS-a na saopštenje Efektive

Narodna banka Srbije ne može biti učesnik u parničnom postupku koji je pokrenulo udruženje potrošača “Efektiva”.

Kao nezavisni organ države Srbije, koji nije podređen Vladi i koji svoju nezavisnost izvodi iz Ustava Republike Srbije, Narodna Banka Srbije ne može biti umešač, odnosno učesnik, u parničnom postupku koji je pokrenulo udruženje potrošača Efektiva. Prema važećim propisima NBS, kao regulator banaka, nije zakonom ovlašćena za pokretanje postupaka za zaštitu kolektivnih prava i interesa potrošača, a u vreme odobravanja ovih kredita NBS, kao i svi regulatori u regionu, nije imala odgovarajuće nadležnosti i instrumente da bi u postupku nadzora nad bankama mogla uticati na suštinu obligacionih odnosa između banaka i klijenata, ističe NBS.

NBS se ne može odazvati pozivu za pridruživanje na strani tužioca i zbog činjenice da važeći zakoni ne pružaju pravni osnov regulatoru da pokreće postupke protiv nadziranih subjekata povodom nepravičnih uslova ugovora ili nepoštenog poslovanja. Naime, materijalne odredbe Zakona o zaštiti potrošača ne predviđaju organ koji je nadležan za pokretanje postupka, već potrošače i njihova udruženja praktično upućuju da svoja prava ostvare na sudu. Potrošač kao klijent banke ima subjektivno pravo iz ugovora o kreditu na osnovu koga može da traži sudsku zaštitu kao subjekat obligacionih odnosa, ali Zakon o parničnom postupku i Zakon o zaštiti potrošača mu omogućavaju i zaštitu objektivnih, kolektivnih prava, što bi predstavljalo viši stepen zaštite potrošača, kroz kolektivne tužbe koje mogu podnositi udruženja potrošača.

Zakonom o Narodnoj banci Srbije NBS ima ovlašćenja u domenu nadzora nad bankama koja su konkretizovana Zakonom o bankama i pratećim Odlukama NBS i u kojima je jasno navedena nadležnost NBS kao regulatora banaka. Međutim, Zakon o zaštiti potrošača, koji je na snazi od 2011. godine kada su se već mogli videti negativni efekti kretanja valute CHF, ne daje pravo NBS niti da utvrđuje, niti da pokreće postupak zaštite prava i interesa potrošača radi utvrđivanja nepravičnih ugovornih odredbi i nepoštenog poslovanja. Pri tome, čak i da je postojala nadležnost NBS povodom ovih pitanja, u našem pravnom sistemu samo sud vrši neposrednu korekciju odnosa, što znači da je nadležnost suda apsolutna nadležnost koja ne samo prethodi već i predstavlja konačno rešenje u pogledu obligacionih odnosa strana u sporu. O tome jasno govori član 143. Zakona o obligacionim odnosima, koji citiramo:

“(1) Ništave su odredbe opštih uslova koje su protivne samom cilju zaključenog ugovora ili dobrim poslovnim običajima, čak i ako su opšti uslovi koji ih sadrže odobreni od nadležnog organa.
(2) Sud može odbiti primenu pojedinih odredbi opštih uslova koje lišavaju drugu stranu prava da stavi prigovore, ili onih na osnovu kojih ona gubi prava iz ugovora ili gubi rokove, ili koje su inače nepravične ili preterano stroge prema njoj.”

NBS kao nezavisna institucija ne može da se meša u rad sudstva kao nezavisne grane vlasti, ali isto tako sud ne može da se meša u ingerencije regulatora. Iz svih navedenih razloga Narodna banka Srbije se, dakle, ne može pojaviti na strani tužioca, kao što ne bi mogla da se pojavi niti na strani tuženih banaka. Ukoliko sud proceni da je potrebno stručno mišljenje NBS kao nezavisnog regulatora o činjenicama i okolnostima na tržištu u vreme zaključenja spornih ugovora, sud može pozvati eksperte finansijske struke, kao i NBS radi davanja mišljenja, ali ni u tom slučaju NBS ne može biti umešač u postupku, ističe NBS.

NBS je, međutim, zainteresovana za ishod spora i stav koji će zauzeti sud radi preduzimanja daljih mera iz okvira svojih nadležnosti. Imajući u vidu načelo podele vlasti i presudni značaj suda, eventualna odluka postupajućih sudova bila bi putokaz ne samo za donošenje mera NBS, već i putokaz zakonodavcu radi eventualnih izmena onih zakona koji bi trebalo da regulišu nadležnosti i ovlašćenja ne samo u upravnom postupku, već i postupku pred sudom, uključujući i pokretanje postupaka radi utvrđivanja nepravičnih odredbi ugovora i oblika nepoštenog poslovanja.

Kabinet guvernera